Şavak Tulum Peyniri Aslında Nereye Aittir?

Bugün sofralarımızı süsleyen, ticari raflarda farklı şehirlerin adıyla markalaşan Şavak tulum peynirinin aidiyet konusu, tarihsel gerçekler ve göç yolları incelendiğinde oldukça nettir: Bu peynir, Tunceli'nin Çemişgezek ve Pertek ilçelerine, dolayısıyla bu topraklarda asırlardır varlık gösteren Şavak (Şavaklılar) toplumuna aittir.

1. Köken ve Anavatan: Çemişgezek ve Pertek 

Bir lezzetin nereye ait olduğunu belirleyen en temel unsur, onun ilk nerede, kimler tarafından ve hangi coğrafyanın florasıyla mayalandığıdır. Şavak tulum peynirinin genetik kodu, Munzur Dağları'nın eteklerinde, Tunceli’nin Çemişgezek ve Pertek yaylalarında yazılmıştır. Şavaklıların geleneksel göçebe hayvancılık kültürü bu topraklarda doğmuş, şirden maya ve koyun sütünün o eşsiz uyumu ilk kez bu yaylalarda keşfedilmiştir. Günümüzde de Çemişgezek ve Pertek'teki Şavaklılar, atalarından miras kalan bu kadim üretimi kendi anavatanlarında sürdürmektedirler.

2. Elazığ ve Erzincan’ın Statüsü: Ev Sahibi ve Ticaret Elçisi 

Peki, bu peynir neden sıklıkla Elazığ veya Erzincan ile anılmaktadır? Cevap, Şavaklıların tarihsel göç hareketlerinde gizlidir.

Göçün Getirdiği Yayılma: Sosyoekonomik şartlar ve kışlak-yaylak arayışları, Çemişgezek ve Pertek merkezli Şavaklıları komşu iller olan Elazığ ve Erzincan'a göç etmeye yöneltmiştir.

Üretimin Taşınması: Şavaklılar, göç ettikleri bu yeni topraklara sadece nüfuslarını değil, bin yıllık peynir yapım geleneklerini de taşımışlardır. Elazığ ve Erzincan'daki yaylalarda ve mandıralarda üretimi devasa boyutlara ulaştırmışlardır.

İsim Karmaşası: Erzincan, bu üretim gücünü ticari bir avantaja çevirerek peyniri "Erzincan Tulum Peyniri" adıyla tescillemiş ve ulusal pazara sunmuştur. Elazığ ise bu ticaretin lojistik ve kültürel dağıtım üssü olmuştur.

Sonuç: Aidiyetin Değişmezliği 

Bir ağacın dalları komşu bahçelere uzansa da kökü neredeyse ağaç oraya aittir. Erzincan bu peynirin markası, Elazığ ise en büyük pazarı ve ikinci evi olabilir; ancak Şavak tulum peynirinin ruhu, kökü ve asıl aidiyeti tartışmasız bir şekilde Tunceli'nin Çemişgezek ve Pertek ilçeleridir.